Bir şeyi anlamak/kavramak demek, “onu çeşitli önermelerle ifade edebilmek” demektir. Birbirinden farklı niteliklere sahip önerme biçimleri söz konusudur. Mesela “Şu anda yağmur yağıyor!” diye bir cümle kursam bu cümle, camdan bakmak sûretiyle gerçek olup olmadığı doğrulanabilecek bir önermedir. Hâlbuki “Ali, Berke’den daha çalışkandır!” diye bir önerme kurduğumda bu Ali’ye ya da Berke’ye bakarak anlaşılabilecek, doğruluğu ya da yanlışlığı kesin olarak ortaya konabilecek bir önerme değildir. Bunun doğruluğu ya da yanlışlığı ancak bir şeye nispetle sınanabilir. Mesela varoşlardaki bir okulda başarı düzeyi düşüktür, oradaki başarılı öğrenci kriteri farklıdır; Galatasaray Lisesinde ya da Robert kolejinde başarı kriteri farklıdır. Yani birisinde başarılı denen öğrenci tipi aslında diğerinde daha alt sıralarda bir öğrenci tipine tekabül ediyor olabilir. Somut yargılar duyularla gözlenerek doğrulanma imkânına sahipken somut olmayanlar ancak bir referans noktasından hareketle sınanarak doğruluğu ya da yanlışlığı anlaşılabilecek önermelerdir.
Buraya değinmemizin nedeni, klâsik felsefe ile modern felsefe arasındaki önermelerin niteliği ve hakikat bağlamında bunların değerlendirilmesi açısından farklardır. Klâsik felsefede kapalı ve mükemmel bir evren var, hareketsiz; dolayısıyla bu evrende sabit bir hakikat mevcut. Sabit, değişmeyen, hareket halinde olmayan bir hakikat bilinebilir. Anlaşılması “an” meselesidir; er ya da geç anlaşılacaktır. Filozoflar, işte bu hakikatin nasıl kavranacağıyla ilgili bize değişik yöntemler önermişlerdir.
Her bir filozof, kendi yönteminin hakikate götürecek tek yol olduğu varsayımıyla bunu gündeme getiriyor ama kapalı ve hakikatin mutlak olarak bilinebileceği bir evrende iki tip önerme karşımıza çıkar. Birincisi, hakikate dair önermelerdir; bunlar, kesin olarak her zaman ve mekânda geçerli olan doğruluğu tartışılamayacak önermelerdir. Bunlara “apriori önermeler” denir. “Hakikat bir tanedir.” iddiasına rağmen apriori yani hakikate dair önermeler filozoftan filozofa değişkenlik göstermiş olsa da mesela “Parça, bütünden küçüktür.” önermesi bedihi/apaçık/kesin bir önermedir, bunun başka türlüsü düşünülemez. Yani herkesçe apaçık bir hakikattir. Apriori önermeler, her durumda geçerli olan, yanlışlanamayan önermelerdir. Her filozof; kendi görüşünü, üretmiş olduğu kavramları bir nevî apriori önerme olarak yani evren hakkındaki tek hakikat olarak kabul etmiştir.
Bir de sentetik önermeler vardır. Sentetik önermeler, görünen âleme yönelik önermelerdir. Ağaç hakkında, yağmur hakkında, Berke hakkında önermede bulunulduğunda bunlar, sürekli değişim hâlinde olan evrene yönelik önermeler olmaktadır. Klâsik felsefede bunlar, bilgi kategorisinde sayılmazlar; haber niteliğindedir. Bilgi sayılan şey, işte o her mekânda ve zamanda geçerli olan şeydir; (Platon, Aristo ve Sokrates’in isimlendirmesiyle) kavramdır. Klâsik felsefe, değişen şeylerle ilgilenmez; o bilgiyi değersiz görür çünkü bugün var olan, yarın var olmayacaktır. Dolayısıyla onu bilgiden saymıyor ve onunla uğraşmayı da tercih etmiyor. Bu yüzden bilim, günümüzdeki mantığın tersine tikelleri araştırarak oradaki eksik ve kusurları ortaya çıkaracak bir mecrada ilerlemiyor. Bilim dahî daha çok felsefî olana, tümel olana, apriori olana odaklanıyor. Tabii sabit bir evrende apriori önermeler, aslında bize yeni bir haber vermezler.
“Bekâr, boşanmış ya da evlenmemiş olandır.” dediğinde burada yeni bir bilgi yok, zaten kavramın içeriğinde onun bilgisi vardır. Diyelim ki şahıs, yeni evlendi; o, söylendiği zaman bu, sentetik önerme kategorisine girmiş oluyor ve kavrama dair bir şey söylenmediği için bilgi kategorisinde sayılmıyor sadece bir haber olarak kabul ediliyor. David Hume, “Nedensellik, ispatlanamaz!” önermesiyle aklın apriori önermeler kuramayacağını söylemişti çünkü akıl ve bilgi hakkındaki mantıksal süreç, bizi, ister istemez oraya götürüyor. İşte “Bütün kargalar siyahtır.” gibi bir apriori önerme kurabilmek için geçmiş ve gelecek bütün kargaları tecrübe etmiş olmak gerekir. Bununla birlikte “Allah vardır.” gibi bir apriori önerme kurabilmek için de Allah’ı duyu organlarının konusu hâline getirmiş olmak gerekir. Bu yüzden David Hume, gayet tabii ve normal bir sonuç olarak spekülatif gerçekten akıl kurcalayıcı bir sonuç olarak “Nedensellik ispatlanamaz!” deyip apriori önermelere itiraz etmişti. Bu, aslında bilgi sürecini çıkmaza sokan bir önermedir ancak işte klâsik felsefenin zihinlerde oluşturduğu kalıplardan kurtulabilmek için meselenin gelip buraya dayanması gerekiyordu ve David Hume, onu mantıksal sınırlarına kadar getirmiş oldu. Buradaki açmazı aşan ve modern bilime temel oluşturan kişi Kant’tır.
Kant, üç tip önermeden bahseder: klâsik felsefede olduğu gibi apriori önermeler, ikincisi sentetik önermeler, üçüncüsü ise apriori sentetik önermeler. Apriori sentetik önermeler, Kant’ın bir buluşu ve modern bilimin temellendirilmesinde çok işlevsel bir şey. Aklın nasıl bilgi ve kavram üretebildiğiyle ilgili çok stratejik bir kavramsallaştırma! Apriori sentetikten kasıt şu: Sentetik haber veriyor ama bilgi değeri yok. Apriori her zamanda ve mekânda geçerli ama yeni bir bilgi vermiyor. Apriori sentetik yeni bilgi üreten ama bağlayıcılığı neredeyse apriori kategorisinde olan önermelere verdiği isim.
Kant, buna şöyle bir örnek veriyor: “7+5=12’dir.” dendiğinde 12, ne 7’nin ne de 5’in kavramı içerisinde olmaktadır. Aslında “7+5=12” dendiğinde yeni bir bilgi ortaya koymuş olunuyor. Dolayısıyla Kant, “Bu anlatımla evrendeki önermeler sadece apriori ve sentetik önermeler değildir. Akıl tarafından aklın da katkısıyla üreyen ve apriori kesinliğe sahip olan önerme türleri de vardır.” demiş oluyor. Kant’ın bu önermesi, doğa yasası dediğimiz tespitlerin/buluşların felsefî temele kavuşturulmasına imkân veriyor. Mesela Newton, “yer çekimi” diye bir şeyi tespit ediyor, bunun her yerde geçerli olduğunu ortaya koyuyor ve bu “yer çekimi” denilen bir doğa yasası olarak literatüre geçiyor. Bütün fizik yasalarını kendisiyle temellendirebileceğimiz bir önerme türü, bir kavramsallaştırmadır apriori sentetik önerme! Bu anlamda bilimin “doğa yasası” kâbilinden gördüğü her şey, apriori sentetik önerme kategorisindedir. Sadece bir önerme, haber değildir ama aklın katkısıyla üretilmiştir.
Fizikte, somut nesnelerde apriori sentetik önermeler bu şekilde tespit ediliyor ama mesela akıl kendi üretimi olarak apriori sentetiği nasıl üretiyor? Yani her durumda geçerli olacak yargılara nasıl ulaşıyor? Yani akıl, nasıl kavram ve yargı üretiyor? Klâsik felsefede evreni, kavramlar yoluyla anlayabiliyorduk, bu doğru. Hayatımızda belirleyici olan evreni ve olguları anlamamızı sağlayan kavramlar var. Matematikte “7+5=12” dediğimizde ya da fizikte yer çekimi kanundan bahsettiğimizde bunun apriori sentetik önerme olduğunu tespit ettik. Mesela “Adalet, iyilik gibi kavramların üretilmesinde akıl nasıl çalışıyor? Akıl, bu önermeleri nasıl üretiyor? Bunlar hangi önerme kategorisindedir; apriori mi, sentetik mı, apriori sentetik mı? Mesela apriori sentetikse neye göre ona bu ismi vereceğiz?”
Kant, burada aklın nasıl çalıştığı ve verileri nasıl hükme dönüştürdüğü meselesini ele alıyor. “Akıl, tek başına kendi hâlindeyken boş, mükemmel bir makine gibidir.” diyor Kant. Bir kıyma makinası düşünün. Teknolojisi ne kadar gelişmiş olursa olsun baktığını zaman “Aa, çok harika bir makine!” filan diyebilirsiniz ama o, boş hâliyle hiçbir şey yapmaz. Ne zaman ki eti haznesine koyarsınız, onu işler ve kıyma olarak çıkartır. Aynen bunun gibi akıl da kendi hâlinde boş bir makine gibidir. Onun iş üretebilmesi için dış dünyadan gelen verilere ihtiyacı var. Dış dünyadaki veriler de ancak duyu organları aracılığıyla gelebilir. Yine bütün felsefelerden hatırlayacağınız gibi yanılabilir ve yanıltılabilirler. Dolayısıyla akla gelen veriler saf veriler değildir, bize görünen şekliyle nesneleri algılıyoruz biz.
Kant, burada bir ayrım yapıyor ve “Bir nesnenin kendi hâli ile bir de bize görünen şekli vardır.” diyor. Kant, bunu numen ve fenomen diye kavramsallaştırıyor. Numen, kendinde nesne yani evrenin olduğu orijinal hâlidir fakat fenomen, zaman ve mekân şartlarında onun bize görünen biçimidir. Numen ve fenomen ayrımı, Kant’taki temel ayrımlardan biridir. Biz hayatımız boyunca fenomenle yani nesnelerin, evrenin bize görünen kısmıyla hemhâl olduğumuz için numeni asla olduğu gibi bilemeyeceğiz. Orada bir nevî Platon’da olduğu gibi “idealer âlemi” gibi bir şey olmasa da saflığı yönünden ona benzetilebilir. Yani bir hakikat olan evren var, ideal olan evren var ama bu değişik zamanda ve değişik mekânda bize kendini farklı şekilde gösteriyor ya da biz onu farklı şekilde algılıyoruz duyu organlarımızın sınırlılığından dolayı. İşte veri, zaman ve mekân filtresinden geçerek bize geliyor. Kant’ın “kategoriler” adını verdiği filtreler var. Bunlardan etkisi en yüksek olanı zaman ve mekân filtresidir. Veriler, akla geliyor. Akıl, katmanlı bir yapıya sahip. En altta dış dünyadan gelen, zamanın ve mekânın tesiri altında olan, yani hakikati olduğu gibi yansıtmayan veriler var. Hakikati olduğu gibi yansıtmayan yanıltılmış veya yönlendirilmiş verilerle nasıl bir hükme ulaşılabilir ya da bir hükme ulaşılsa dahî buna ne kadar güvenilir?
İşte burada ciddî bir sorun var: Aklın katmanları içinde, en tepede tanrı, ruh ve evren ideleri var. Bunlar akılda yerleşik vaziyetteler. Yani dış dünyada bir tanrıya, bir rûha, bir evrene ihtiyaç olmaksızın bunlar zaten bir ön kabul olarak akılda mevcutlar ama sadece mükemmelliği sağlamak için varlar, herhangi bir bilgi içerikleri yok. Dış dünyada tanrı bilgisiyle birlikte vardır, kime sorulsa tanrı hakkında farklı tanımlamalar yaparlar ve o tanımlamalara göre farklı farklı felsefeler ve yaşam tarzları ortaya çıkar. Akılda sadece ide hâlinde bulunuyorlar. Bunların varlığı aynı zamanda insanın metafiziğe olan yatkınlığını da açıklıyor. İnsan; metafiziği bilemez çünkü metafizik, duyuların konusu değil ama metafiziğe ilgi duymadan da yapamaz çünkü tanrı, evren ve ruh idesi onda doğal olarak var. İşte boş bilgi, içeriği olmadığı için bunlar sadece verilerin ideale dönüştürülmesinde bir etki yapıyorlar. Tanrı, mükemmellik idesi dolayısıyla her şeyi mükemmel tamlığıyla görmemize imkân sağlıyor. Evren, mekân idesi, her şeyi bir mekân içerisinde düşünmemizi, tasarlamamızı sağlıyor. Ruh ise mükemmel özne idesi. Velhâsıl bunların hepsi birleştiğinde kavramları, olguları mükemmel tamlığa dönüştürmemizi sağlıyorlar.
David Hume, “Nedensellik, ispatlanamaz. Bütün kargaları tecrübe etmedikçe ‘Kargalar siyahtır.’ diyemezsin; dediğin zaman akıl, sıçrama yapar.” Kant ise “Evet; dışarıda, dış dünyada nedensellik yok, nedensellik aklın içinde; akıl, bütün olguları bir nedenselliğe ulaştıracak biçimde çalışıyor. Biz, orada nedensellik varsayıyoruz, biz o nedenselliği veriyoruz. Birtakım örnekleri gördüğümüzde, veriler önümüze geldiğinde o idelerden, o mükemmel tamlık idelerinden dolayı akıl, o verilerden bir mükemmel tamlık ortaya çıkarmaya çalışıyor. Sürekli aşağıdan yukarıya doğru verileri taşıyor, onları bir nedenselliğe ulaştırmaya çalışıyor çünkü nedensellik olmadığında hem kavramlar hem de olgular boşlukta kalmış oluyor. Akıl, bunları nedenselliğe bağlayarak onun üzerine bir yaşam inşa ediyor.”
Böylece David Hume’un bilgiyi çıkmaza sokan yaklaşımını, nedenselliği aklın içerisine dahil ederek aşmış oluyor. İşte en yukarıda mükemmel tamlık en aşağıda ise zaman ve mekân filtrelerinden geçerek yönlendirilmiş bilgi… Veriler akla geldiğinde o kompleks, mükemmel makine çalışmaya başlıyor. Önceki tecrübelerle, hafızasında mevcut olan bilgilerle yeni bilgileri karşılaştırıyor. Bunları nereye oturtacağını belirlemeye çalışıyor. Sonra verileri soyutlamaya yöneliyor yani önceki tecrübelerle farklı bilgilerle bir araya getirdiğinde nedenselliğe doğru götürecek ilk süreci başlatıyor. Yani önce bağımsız veriler sonra o veriler arasında ilişkiler kuruluyor, ilişkili olanlar bir araya getiriliyor ve bir sonraki aşamada bunlar, kavrama dönüştürülüyor. Böylece akıl, sadece dış dünyadan gelen yönlendirilmiş veriyle hareket eden ve her türlü yönlendirmeye açık bir mekanizma değil de tekrarlayan hadiseleri hangi şartta ve ne şekilde tekrarladığı gibi sonuçları çıkartıp sonra bunları bir doğa yasasına döndürüyor. Eğer soyut bir kavram üzerine konuşuyorsak yine yönlendirilmiş verileri dış dünyadan alıp bunları geçmiş tecrübeler ve çapraz ilişkilerle bir araya getirip oradan soyutlamalar yaparak kavram üreten bir mekanizma olarak çalışıyor. Yani akıl, bu yolla bir hüküm verip bir kavrama ulaştığında veya adına doğa yasası dediği bir durum tespit ettiğinde mevcut veriler ışığında söylemesi gereken sözü söylemiş oluyor. Yani bugüne kadar bir sürü karga tecrübe etti, geçmiş bütün kargaları tecrübe etmedi sadece belli bir zaman aralığı içerisinde belli kargaları tecrübe etti. Gelecek kargaları da tecrübe etmedi ama aklın çalışma biçimi çerçevesinde veriler geldi ve bu veriler geçmiş tecrübelerle de kıyaslandı, bir araya getirildi ve geçmişteki kargaların da siyah olduğunu fark ederek akıl, buradan bir önerme üretti ve “Kargalar, siyahtır!” dedi. “Yeni bir veri gelene kadar, yeni bir deneyim yaşanana kadar kardeşler siyahtır.” önermesiyle hareket ediyor akıl. Ne zaman ki bir beyaz kargaya rastlanıyor, işte o zaman o veriyi de bilgiye dahil edip kavramı ya da doğa yasası durumunu güncelliyor. Nedenselliğe götürme şeklinde çalışması sayesinde biz, sahip olduğumuz her bilgi üzerine bir yaşam kurabiliyoruz. Mesela insan, dünyayı düz zannederken de dünyanın yuvarlak olduğunu keşfettiğinde de üzerine bir hayat kurabildi. Aynı şekilde yer çekimi kanunu bilmiyorken de onu keşfettiğinde de her durumda onun üzerine hayat kurdu. Şimdi doğa yasası olarak bildiğimiz kesin fiziksel doğrular olarak bildiğimiz birtakım şeyler var ama evrene dair bilgimiz genişledikçe bunların evrenin her yerinde geçerli olmadığını veya atom altı âlemde geçerli olmadığını keşfetmeye başlıyoruz. Bu şekilde, yeni verilerle durmadan o doğa yasası dediğimiz kavramları güncelliyoruz. Bugün binaları kurarken yer çekimini, deprem olasılığını göz önünde bulunduruyoruz, binaya binen yükü hesaplıyoruz ve statik hesaplarını ona göre yapıp bir kilometre yüksekliğinde binalar inşa ediyoruz. Varsayalım ki yarın uzaydan hiç bilmediğimiz bir etki geldi ve deprem binayı sallamaya başladı. Bu durumda binanın sadece yer çekimine direnmesi yeterli değildir. Bir de o sallanmalara direnmesi gereklidir. Bir de kum fırtınaları oluyor o bir kilometre yüksekliğindeki binalar için. Bunlar belirli bir yönden, belirli bir kuvvetle bastırıyorlar ve binanın o etkilere dayanıklı olması gerekiyor.
Genel görecelilik yasası ve kuantum fiziğiyle birlikte Kant’ın bu nedensellik teorisi, doğa yasası kavramını temellendirmesi eleştiriye tabi tutulmuştur ve görüşlerinin bu yönünün geçerliliğini yitirdiği söylenmiştir. Ben öyle düşünmüyorum. Kant şayet genel görecelilik yasasını bilseydi evrenin her yerinde aynı Newton’un söylediği gibi mükemmel bir fizik yok; dünyadaki fizik, evrenin her yerinde aynen geçerli değil. İşte o zaman bükülmesi ve mekân bükülmesi gibi şeyler var. Bunların bilgisine sahip olsaydı onun yapacağı tek şey, teorisini ona göre güncellemek olacaktı. Ana yapıda bir değişiklik olmayacaktı sadece onu da hesaba katarak nedensellik kuracaktı. Yani aklın doğal olarak nedenselliği, kendisinin ürettiği fikri, her durumda geçerliliğini koruyan bir düşünce! Yeni veriler geldikçe biz; kavramlarımızı, önermelerimizi ve doğaya ilişkin kurallarımızı sürekli güncelliyoruz, güncelleme imkânına sahibiz. Aklın doğal bir yatkınlığı bu! Nedensellik oluşturmadan insan, bunun üzerine bir yaşam kuramaz.
Kant, bu yaklaşımını ahlâka da uyarlıyor. Ahlâkla ilgili görüşleriyse postmodernistler tarafından aynı şekilde eleştiriye tâbî tutuluyor. Ahlâk teorisi şöyle: Akıl nasıl verilerden yasa ve nedensellik çıkartıyorsa soyut durumlardan da kavram tanımlıyor. Akıl, eğer dış dünyanın fenomenel etkilerinden sıyrılabilirse evrensel yargılar ve değerler üretebilir. Ahlâkını da şu ilke üzerine kuruyor: “Öyle bir davran ki davranışın, herkes için yasa olsun!” Bu, her şeye olmasa da bazı şeylere uygulanabilecek bir ilke çünkü bir yandan iyinin/doğrunun tespiti noktasında akla mutlak bir rol biçmiş oluyor. Bu, aslında Sokrates’in erdemleri nasıl tanımlayacağımıza dair yaptığı açıklamanın daha kompleks hâlde ifade edilmiş biçimidir çünkü ikisinin de mantığı aynıdır. Her ikisi de “herkes için geçerli doğrular” olduğunu varsaymaktadırlar.
Sonuç olarak Kant, sentetik apriori kavramıyla birlikte epistemolojide devrim yapıyor ve modern felsefeyi temellendiriyor. Birincisi “Akıl neyi bilebilir?” sorusu çerçevesindedir. Aklın, duyular yoluyla gelen bilgiyi işleyebildiğini ancak metafiziğe dair konuşmaların boş ve anlamsız konuşmalar olduğunu çünkü bunlar aklın alanının dışında olduğu için ispatlanamayacaklarını söylüyor. Bir yandan da idelerden bahsederek metafiziksiz de olmayacağını söylüyor. Klâsik felsefede metafizik yani hakikat, olduğu gibi bilinebilirdi. İşte bu yüzden de kimse hakikat adına konuşmaktan çekinmiyordu. Herkes kendi felsefesini hakikat olarak görüyordu. Kant’ın felsefesinde ise “Akıl, neyi bilebilir? sorusu çerçevesinde yapılan eleştiride artık bir metafizik önermeden hareket edilse dahî bu, duyulur âleme taşındığı nispette kıymetli olur.












